Wat oogcontact met je doet, hoe we het inzetten en ervaren

90 procent van onze communicatie is non-verbaal. We zeggen dus bijna alles met ons lichaam en niet zozeer met de woorden die we spreken. Non-verbale communicatie vindt constant plaats, in tegenstelling tot een verbaal gesprek waarin je kunt pauzeren. Woorden kun je kiezen, inslikken of spuien, maar lichaamstaal is moeilijk te controleren en vindt bijna altijd onbewust plaats. Wanneer iemand iets zegt wat niet overeenkomt met wat het lichaam laat zien, dan wegen de non-verbale signalen zwaarder bij het interpreteren van de boodschap. Met woorden kun je van alles verkondigen, maar een lichaam liegt (bijna) nooit.

Met Building Conversation geven we aandacht aan de manier waarop we ‘spreken’, aan de manier waarop we in contact treden met de mensen om ons heen. Geïnspireerd op rituelen uit heel de wereld en op het gedachtengoed van verschillende filosofen organiseren we een programma van gesprekken. Eén van de gesprekken is het Gesprek zonder woorden. Hierin richten we ons op dat deel van het gesprek dat normaal grotendeels langs ons heen lijkt te gaan. Het is zoals de naam zegt; een gesprek zonder woorden. We praten niet, maar kijken naar elkaar en worden bekeken. Wat zien we als we de ander bekijken, wat projecteren we op elkaar en wat communiceren we zelf?

Verscheidenheid aan reacties
Als host van Building Conversation ontvang ik de deelnemers voordat ze het gesprek ingaan en als ze na deelname het gesprek weer uitkomen. Het valt mij op dat de deelnemers als wildvreemden het gesprek ingaan en er uitkomen alsof ze elkaar in korte tijd goed hebben leren kennen. Ik raakte gefascineerd door de verschillende reacties op het Gesprek zonder woorden en besloot de academische literatuur in te duiken en uit te zoeken wat er gebeurt als mensen elkaar aankijken. In dit artikel verbind ik ervaringen van deelnemers met wetenschappelijke literatuur over oogcontact. Wat opvalt is juist de verscheidenheid aan reacties op het aankijken van elkaar. De één vindt het doodeng en ongemakkelijk, terwijl de ander verwondering, genegenheid en soms zelfs liefde op het eerste gezicht ervaart. Mensen moeten lachen, huilen of voelen helemaal niets. Hoe zit dat eigenlijk met oogcontact? Wat communiceren we, wisselen we uit en hoe interpreteren we dat?

Vanaf onze geboorte zijn we al gevoelig voor oogcontact. De Italiaanse onderzoeker Teresa Farroni ontdekte dat baby’s twee dagen na hun geboorte al verhoogde hersenactiviteit krijgen bij het zien van foto’s van mensen die hen recht aankijken. Sterker nog; het hebben van oogcontact is voor baby’s essentieel voor het ontwikkelen van sociale vaardigheden en empathisch vermogen op latere leeftijd. Onderzoekers van de universiteit van Cambridge ontdekten dat de hartslag, emoties en breinactiviteit van baby’s en hun ouders synchroon gaan lopen wanneer zij langdurig oogcontact met elkaar hebben. Volgens de onderzoekers komt dit omdat zowel ouder als kind dezelfde intentie hebben, namelijk: de wil om met elkaar te communiceren.

The eye contact effect
De ogen zijn een bron van informatie. Via de ogen kunnen we zowel boodschappen zenden als ontvangen en maken we contact met elkaar. Door iemand in de ogen te kijken, proberen we erachter te komen wat de ander denkt en voelt. We voorspellen onbewust wat de ander gaat doen en schatten de intenties van onze gesprekspartner in. Ook zenden we via de ogen onze eigen intenties, gevoelens en emoties naar de ander. Het zenden en ontvangen van informatie via de ogen is dus een wisselwerking en activeert ons sociale brein. Deze activatie van ons brein door oogcontact wordt in de psychologie ook wel the eye contact effect genoemd.

Hoewel oogcontact een belangrijk onderdeel is van onze omgang en communicatie met elkaar, is oogcontact voor veel mensen spannend, ongemakkelijk en soms zelfs confronterend. Hoe mensen reageren op oogcontact hangt af van onder meer persoonlijkheid, culturele achtergrond, gender en omgeving. Zo is oogcontact aan het begin van het Gesprek zonder woorden voor veel mensen wat ongemakkelijk. Voor sommigen blijft dit het hele gesprek zo, bij anderen verdwijnt dit gevoel. We zijn het namelijk niet gewend om vreemden voor lange tijd in de ogen te kijken. Daarnaast is oogcontact in veel culturen een taboe. In veel Aziatische en Afrikaanse landen is oogcontact maken met mensen die ouder zijn dan jij respectloos. Daarom wenden mensen hun blik af als teken van respect.

Een deelnemer vertelt:

“Als ik in Egypte met een collega op de universiteit praatte, dan keek ik niet naar haar ogen. Ook als ik praat met iemand die ouder is, kijk ik niet naar de ogen. Dat heeft met respect te maken. Tijdens het Gesprek zonder woorden kon ik iedereen in de ogen kijken. Dat was nieuw.”

Ongemakkelijk
In alledaagse sociale interactie kijken we elkaar zelden langer dan een paar seconden recht in de ogen. Wanneer je iemand langer dan drie seconden aankijkt, bezorg je de ander al snel een ongemakkelijk gevoel. Dit heeft verschillende redenen. Eén van de redenen is dat oogcontact bedreigend kan overkomen. Dieren vatten oogcontact bijvoorbeeld op als een teken van dreiging en potentieel gevaar. Apen reageren vaak agressief als iemand hen te lang in de ogen kijkt. Ook voor mensen kan oogcontact bedreigend aanvoelen. Mensen vragen zich af wat er mis is na een onafgewende blik.

Normaal gesproken veranderen we vaak van kijkrichting. Een onafgewende blik is vooral bedreigend door de functie van onze oogbewegingen. Normaal verandert onze kijkrichting een paar keer per seconde om informatie uit onze omgeving in ons op te nemen. Als iemand je opeens opvallend lang aankijkt, kan dat voor sommigen beangstigend aanvoelen. Een blik op iemand werpen, is aandacht geven aan die persoon. Als je iemand langer dan een paar seconden in de ogen kijkt, kan dat voelen alsof iemand ongevraagd je persoonlijke ruimte binnendringt. Dat vindt niet iedereen prettig, want aan ogen is veel af te lezen. Ze drukken onze innerlijke beleving uit. Intenties, verlangens, gehoorzaamheid en dominantie kunnen allemaal door de ogen worden gesignaleerd. Daarom kan het zijn dat mensen net als dieren agressief of defensief reageren op oogcontact.

Kwetsbaar
Als je niet wilt dat anderen weten hoe je je voelt, dan zal je oogcontact proberen te vermijden. Omdat onze emoties en gevoelens zichtbaar zijn in onze ogen, kan oogcontact heel kwetsbaar aanvoelen. Door het hebben van oogcontact geef je iemand namelijk toegang tot je innerlijke wereld. Voor sommige deelnemers van het Gesprek zonder woorden is dit zo overweldigend dat ze eerst een tijdje naar de grond staren, een glaasje water inschenken of een tijd met hun ogen dicht op de stoel zitten voordat ze de ogen van anderen opzoeken. Voor veel mensen verdwijnt het ongemakkelijke gevoel naarmate de tijd verstrijkt, voor anderen blijft het ongemak aanwezig.

Een deelnemer vertelt:

“Ik werd er door een mededeelnemer van het Gesprek zonder woorden op gewezen dat ik weinig tot geen oogcontact had. Ik realiseerde me door deze opmerking dat ik niet wilde dat mijn verdriet te zien zou zijn.”

Andere deelnemers geven aan tijdens het Gesprek zonder woorden een verscheidenheid aan reacties, emoties en gevoelens te ervaren. Deze sensaties veranderen tijdens het gesprek, volgen elkaar op en ontstaan vanuit interactie met de andere deelnemers.

Een deelnemer vertelt:

Ik zie de gezichten van de mensen met wie ik woordeloos in gesprek was nog voor me en voel dat ik iets onuitsprekelijks met ze heb gedeeld. Ik heb ervaren hoe het is om je blik op iemand te laten rusten. In het begin van het gesprek lukte dat niet, door de spanning en het ongemak, maar na een tijdje ontspande ik en lukte het rustig iemand aan te kijken en voelde het prettig om gewoon te ‘zijn’. Bij de een ging dat beter dan bij de ander. Bij iemand ervoer ik ook verdriet. Dat maakte veel indruk.”

Het lichamelijk kunnen voelen van andermans emoties door oogcontact is wat meer deelnemers ervaren. Sommigen vinden dit mysterieus en magisch, terwijl het een volkomen natuurlijk en automatisch proces is. Door oogcontact registreren we onbewust de emoties van de ander en nemen deze emotie over. Emoties roepen emoties op. Ze zijn besmettelijk. In de psychologie noemen ze dit in het Engels emotional contagion (Hatfield, 1994) en in het Nederlands emotionele besmetting.

Spiegelen en imiteren
Emotionele besmetting kan tussen twee individuen plaatsvinden, maar ook binnen groepen. Het uitwisselen van emoties versterkt de onderlinge relatie tussen mensen. In het artikel Het ontstaan van collectieve emoties door emotionele besmetting (2009) leggen Agneta Fischer, Job van der Schalk en Skyler Hawk, allen verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, uit hoe emoties zich bijna altijd afspelen in een sociale context en relaties tussen individuen en groepen vormen en breken. Het overnemen van andermans emoties komt doordat we elkaar constant spiegelen en imiteren. Door de imitatie van de gezichtsuitdrukking van onze gesprekspartner vindt een psychologische reactie plaatst die een emotionele reactie oproept.

Om ‘besmet’ te raken, moeten we de emotie van de ander eerst herkennen. Hiervoor kijken we naar het gelaat en specifiek naar de ogen van de ander. De interpretatie van deze emoties is een sociaal constructieproces. Fisher en haar collega’s schrijven dat we emoties van anderen vooral herkennen op basis van onze kennis over hoe emoties geuit worden en de context waarin deze emoties normaal zijn. We construeren de werkelijkheid op basis van wat we weten of verwachten te zien. We herkennen dus niet alleen emoties, maar interpreteren deze emoties vervolgens. Hoewel we er vanuit mogen gaan dat er veel emoties zijn die we overal op de wereld min of meer hetzelfde opvatten, kan er ook sprake zijn van non-verbale miscommunicatie. Een ‘gebrek’ aan oogcontact tijdens een gesprek kan door de ontvanger geïnterpreteerd worden als desinteresse, terwijl de zender eigenlijk verlegen, beschaamd of afgeleid is.

Oproepen van emotionele reacties
De facial feedback hypothese (William James, 1884) stelt dat onze eigen gezichtsbewegingen de emoties die we voelen beïnvloeden. Na het herkennen van de emotie van de ander, imiteren we vervolgens de emotie door de ander te spiegelen. Als iemand naar ons lacht, lachen we automatisch terug. Als iemand fronst, gaan wij ook fronsen. Onze gezichtsspieren die verantwoordelijk zijn voor het laten verschijnen van een lach op ons gezicht, spannen zich automatisch aan. Door de imitatie van de gezichtsuitdrukking, wordt een emotionele reactie opgeroepen. Hoewel we allemaal geneigd zijn om te spiegelen en emoties van anderen te imiteren, zijn mensen met een groot empathisch vermogen hier gevoeliger voor. Zij zullen sneller emoties van anderen overnemen.

In dit licht is het interessant de vraag te stellen of we daadwerkelijk het verdriet van de ander kunnen voelen, of dat het herkennen van andermans verdriet ons eigen verdriet aanraakt en triggert. Dit vroeg de performance kunstenaar Marina Abramovic zich ook af toen zij in 2010 drie maanden lang, zes dagen per week, acht uur per dag bezoekers van het Museum of Modern Art in New York in de ogen keek. De bezoekers van het museum mochten één voor één tegenover haar zitten, zo lang ze zelf wilden. Ze mochten haar aankijken, maar het was niet de bedoeling dat er woorden of aanrakingen uitgewisseld werden. In haar memoires Walk Through Walls (2016) beschrijft Abramovic dat ze extreem ontvankelijk werd door het oogcontact. Ze merkte dat de mensen die tegenover haar zaten, ongelofelijk ontroerd raakten. Mensen waren in tranen en zij zelf ook.

“Je kunt geen kant op, alleen in jezelf”
Abramovic kon de diepe emotionele pijn van de mensen tegenover haar zien en voelen. De reden hiervoor is volgens haar omdat mensen bijna nooit in zichzelf kijken en hun best doen om de confrontatie met zichzelf te vermijden. De situatie in het museum was zo anders dan normaal: ze werden bekeken door het publiek, gefilmd en gefotografeerd en diep in de ogen aangekeken door Abramovic. Ze schrijft hierover: “Je kunt geen kant op, alleen in jezelf en dat is het punt. Mensen hebben veel pijn en we proberen het allemaal weg te drukken.” Door het oogcontact met Abramovic maakten de museumbezoekers niet alleen contact met haar, maar ook met zichzelf. Ze voelden emoties die ze misschien lang hadden weggestopt. Dit betekent dat je door oogcontact niet alleen de emoties van de ander kunt voelen, maar ook dat je door de ogen van de ander gedwongen wordt in jezelf te kijken.

Natuurlijk hebben deelnemers van het Gesprek zonder woorden de vrijheid het oogcontact met andere deelnemers zo lang of kort te houden als ze willen. Omdat het gesprek in een kring gevoerd wordt, kunnen ze zelf kiezen met wie ze oogcontact willen hebben en met wie niet. Dat is spannend, omdat het vragen oproept als: wordt mijn blik beantwoord, of word ik afgewezen? Hoor ik erbij of word ik buitengesloten? Floor van Leeuwen ontwikkelde samen met Lotte van den Berg de vorm en opzet van het Gesprek zonder woorden. Ze deed mee aan vele gesprekken en vertelt dat ze ook wel eens ziet dat deelnemers een kwartier lang gekke bekken naar elkaar trekken. Door de simpele opzet van het gesprek kunnen mensen zelf bepalen op wat voor manier en intensiteit ze een gesprek aangaan. Oogcontact maken is één van de manieren om een Gesprek zonder woorden aan te gaan. Soms blijft het alleen bij het bekijken en beschouwen van elkaar en op andere momenten wordt er actief contact gezocht. Wanneer mensen zich veilig voelen en openstellen voor elkaar kan er zelfs een verandering in de staat van bewustzijn plaatsvinden.

Van Leeuwen heeft hier zelf ook ervaring mee:

“Soms ontstaat er een soort krachtenveld tussen mijn ogen en die van de ander. Op andere momenten lijkt het alsof een gezicht vervormt. Dan lijkt het bijna alsof ik iemands voorouders zie, maar ik denk dat ik dan aan het hallucineren ben.”

Oogcontact vergelijkbaar effect als van ketamine en LSD
De Italiaanse onderzoeker Giovanni Caputo toonde met zijn onderzoek naar oogcontact aan dat tien minuten staren in andermans ogen niet alleen een hallucinerend effect heeft, maar ook dissociatie, een verandering in de perceptie van tijd en ruimte en het waarnemen van gezichtsvervormingen tot gevolg heeft. Voor zijn onderzoek vroeg hij proefpersonen in een slecht verlichte kamer tegenover elkaar te gaan zitten met één meter afstand van elkaar. Wat bleek: na tien minuten oogcontact zag het overgrote deel van de proefpersonen het gezicht van zijn staarpartner vervormen. Sommigen constateerde monsterachtige trekjes of zagen hun eigen gezicht terug in het gezicht van de ander. De proefpersonen beschreven het gevoel los te komen van hun directe omgeving. Het staren had een diepgaand effect op hun visuele perceptie en mentale toestand. De perceptie van tijd en ruimte veranderde en geluiden werden zachter of juist luider. Door het oogcontact veranderde hun staat van bewustzijn en kwamen er in sommige gevallen krachtige emoties los.

Uit het onderzoek van Caputo blijkt dat tien minuten staren in de ogen van een ander gelijksoortige effecten heeft als het gebruik van de drugs ketamine of LSD. De onderzoeker verklaart de vervormingen van het gezicht doordat onze gezichtsherkenning heel gevoelig is. Onze hersenen zijn het niet gewend als de ogen lang naar iets staren en zich fixeren. Omdat je lang naar één object kijkt en je dus lange tijd dezelfde informatie binnenkrijgt, gaat ons visuele systeem zich aanpassen. Onze neuronen vertragen of stoppen hun reacties op onveranderde stimuli waardoor kleine visuele vervormingen ontstaan. De vervormingen worden vooral waargenomen in de randen, schaduwen en contouren van het gezicht, waarna de gezichtsherkenning overcompenseert en je andere gezichten, dieren of monsters ziet. Deze illusies verdwijnen weer als je met je ogen knippert.

Harmonie
Duidelijk is dat oogcontact een krachtig middel kan zijn waarbij je niet alleen jezelf, maar ook de ander beter kunt leren kennen. Daarnaast kan het een (tijdelijke) verandering in het bewustzijn van mensen veroorzaken. Wetenschappers uit Amerika en Rusland raakten zo gefascineerd door de effecten van de eerder genoemde performance van Marina Abramovic ‘The Artist is Present’, dat ze een onderzoek startten naar de vertoning van patronen van hersengolven bij wederzijds staren. Zij ontdekten dat de hersengolven door langdurig oogcontact synchroon gingen lopen en identieke patronen vertoonden. De breinactiviteit van vreemden die elkaar aankijken gaat dus inderdaad, net als bij baby’s en hun ouders, synchroon lopen. Het effect van deze synchronisatie is een gevoel van harmonie.

Een deelnemer vertelt:

“Een paar weken na het Gesprek zonder woorden kwam ik een andere deelnemer tegen in de supermarkt. We wisten niets van elkaar, niet eens elkaars namen. We vonden het fijn elkaar weer te zien en we omhelsden elkaar midden in de supermarkt.”

Door oogcontact en emotie-imitatie, krijg je het gevoel dat de ander je begrijpt, naar je luistert en meeleeft. Met name bij mensen die op hetzelfde moment hetzelfde meemaken, bijvoorbeeld door mee te doen aan het Gesprek zonder woorden, kan emotie-imitatie tot dezelfde emotionele ervaringen leiden waardoor collectieve emoties worden gevormd en een groepsgevoel ontstaat. Dat verklaart voor mij waarom mensen die voor deelname aan het Gesprek zonder woorden  wildvreemden voor elkaar zijn, na het gesprek bij mij terugkomen alsof ze elkaar in korte tijd goed hebben leren kennen. Door het oogcontact dat ze met anderen hebben gehad, kan het zijn dat ze de emoties van anderen voelden en door de ogen van de ander gedwongen werden naar zichzelf te kijken, waardoor ze een verscheidenheid aan reacties, emoties en gevoelens ervoeren. Hiermee is een Gesprek zonder woorden een gesprek waarbij niet wordt gesproken, maar veel wordt gedeeld.

Bronnen:
Abramovic, M. en Kaplan, J. (2016) Walk through Walls een memoir, Nijgh & Ditmar Amsterdam.
Akechi, H. et. al. (2013) Attention to eye contact in the West and East: Automatic responses and Evaluative Rating, Plos One, Volume 8, Issue 3.
Atsushi, S. et. al. (2008) The eye contact effect: mechanisms and development, Trends in Cognitive Sciences, Volume 13, Issue 3.
Bull, M. (2000) Sounding out the city, Personal stereos and the management of everyday life, Oxford International Publishers.
Caputo, G.B. (2015) Dissociation and hallucinations in dyads engaged through interpersonal gazing, Psychiatry Research, Volume 228, pp. 659-663.
Dezacanche, G. et. al. (2015) Emotional Contagion: its scope and limits, Trends in Cognitive Science, Volume 19, Issue 6, pp. 297-299.
Dimberg, U. et. al. Unconscious facial reactions to emotional facial expression, Psychological Science, Volume 11, Issue 1.
Emercy, N.J. (2002) The eyes have it: the neuroethology, function and evolution of social gaze, Neuroscience and Biobehavioral Reviews, Volume 24, pp 581-604.
Fischer, A. et. al. (2009) Het ontstaan van collectieve emoties via emotionele besmetting, Sociologie, jaargang 5 – 2009, pp. 165-179.
Gabbott, M. et. al. (2001) The Role of Non-verbal Communication in Service Encounters: A Conceptual Framework, Journal of Marketing Management, Volume 17, Issue 1-2, pp. 5-26
Gobel, M.S. et al. (2015) The dual function of social gaze, Cognition 136 – 2015, pp. 359-364.
Hatfield, E. et. al. (1994) Emotional Contagion, Cambridge University Press.
Leong, V. et al. (2017) Speaker gaze increase infant-adult connectivity, PNAS via: https://www.sciencedaily.com/releases/2017/11/171129104230.htm
Prochazkova, E. et. al (2017) Connecting minds and sharing emotions through mimicry: A neurocognitive model of emotional contagion, Neuroscience and Biobehavioral Reviews, Volume 80, pp. 99-114.
Rijnvis, D. (2017) De mythe van de romantische blik, Volkskrant, 11 februari 2017.
Sonnby-Borgström, M. (2002) Automatic mimicry reactions as related to differences in emotional empathy, Scandinavian Journal of Psychology, Volume 43, pp. 433-443.
Een artikel van Nina Stegeman over Gesprek zonder woorden