Grenzen sluiten is vrede

20 jongeren van 14 jaar oud staan in 2 groepen tegenover elkaar. De ene groep scandeert, ‘grenzen sluiten, grenzen sluiten.’ De andere groep spreekt voorzichtige woorden over vrede. Patstelling.

We werken met Building Conversation op een VMBO in Purmerend. Met de jongeren zijn we vanuit de school naar het plaatselijke theater gelopen. Ook de leraar van de klas, Pepijn, is erbij. Hij neemt samen met Daan, met wie ik ben gekomen, deel aan het gesprek. Ik leid het gesprek. In een lege theaterzaal, een blackbox zonder tribune, voeren we met hen de waarden waterval¹ uit. Een gesprek waarbij je eerst in duo’s dan in 4-tallen, 8-tallen etc. spreekt. Steeds opnieuw verdubbelen de kleinere groepen zich tot je in twee groepen tegenover elkaar staat en het voltallige gezelschap met elkaar in gesprek is. Wanneer twee groepen zich samenvoegen moeten ze het eens worden over de 5 waarden die ze delen. We zijn aangekomen bij de laatste stap. Het gesprek wordt gevoerd terwijl we bewegen in de ruimte. Als je het eens bent met iemand nader je diegene, wanneer je het oneens bent neem je afstand. Het gesprek is te lezen als een spontane choreografie.

Over de eerste vier waarden is de klas het snel eens: familie, communicatie, voeding en vrijheid. Beide groepen hebben op de vijfde plaats grenzen sluiten staan, omgeven door vraagtekens, uitroeptekens en woorden als prikkeldraad, vrede en hekken sluiten. Het is duidelijk dat ze er nog niet uit zijn. Een lange dunne jongen heft zijn armen boven zijn hoofd en maakt kruisen in de lucht, middelvinger en wijsvinger van beide handen op elkaar slaand. #Grenzen sluiten. Anderen volgen zijn voorbeeld. Prikkeldraad, prikkeldraad wordt er geroepen. Tegenover hen vormt zich een groep meisjes die zich hebben uitgesproken voor vrede. ‘Als er vrede is, heb je geen grenzen nodig.’ ‘Dat is precies wat ik bedoel’, zegt de lange dunne jongen. ‘Grenzen sluiten is vrede’. De enige Nederlands-Marokkaanse jongen uit de klas, neemt als laatste positie in. Hij gaat niet zoals iedereen verwacht bij zijn goede vriendin staan, een groot Antiliaans meisje dat zich hard maakt voor minder buitenlanders in de stad. Hij voegt zich bij de groep voorzichtige meisjes. Ze kijken elkaar aan. Dit is menens. Dat voelt iedereen. Ook Daan en Pepijn hebben zich bij de groep meisjes gevoegd. Patstelling. Er is geen beweging in te krijgen.

Een jongen uit de groep die de grenzen verdedigt probeert het standpunt te nuanceren. ’Grenzen zijn er ook om jezelf te beschermen. Je kan zeggen, nu ga je te ver. Nu ga je over mijn grens. Dat is belangrijk.’ De groep die voor de vrede staat is het hiermee eens, maar er is niets in hen dat nog durft te bewegen. Overlopen naar de andere kant is te gevaarlijk. Dan is het Pepijn die de situatie openbreekt. ‘Ik ga op een andere plek staan.’ Hij maakt zich los van de groep en neemt de derde positie in, alleen. ‘Volgens mij gaat het over veiligheid. Veiligheid is belangrijk. Voor mij. Voor jullie. Voor iedereen. Ik geef om jullie. Ik geef ook om andere kinderen, om andere jongeren, net als jullie. Als ik de beelden op het journaal zie van mensen en kinderen in de modder achter prikkeldraad dan krimp ik ineen. Ik kan daar niet naar kijken.’  Hij omschrijft zorgvuldig wat hij zag. Kinderen, tot hun enkels in de modder. Schrammen op hun gezichten. Een plastic zak tegen de regen. Terwijl hij de klas toespreekt komen er tranen op in zijn ogen. Hij verbergt ze niet en spreekt verder. Iedereen is stil gevallen. Langzaam, 1 voor 1, gaan ze achter hem staan. Een kleine blonde jongen is de laatste die naar hem toe loopt. Stap voor stap loopt hij richting de grote groep klasgenoten die nu bijeen staan. ‘Twijfel je?’, vraag ik. ‘Nee. Gewoon. Ik loop een beetje langzaam.’ Als iedereen bijeen staat maakt de lange dunne jongen zich los van de groep. Hij gaat tegenover hen staan en slaat kruizen boven zijn hoofd. ‘Ik wil nog 1 ding zeggen. Minder mensen. Gewoon. Minder mensen.’ Dan valt hij stil. Met zijn lange armen nu naast zijn lichaam kijkt hij iedereen aan. ‘Ik kom toch maar weer bij jullie staan,’ zegt hij schuchter en voegt zich bij hen. Veiligheid.

Theater is een podium voor conflict. Als theatermaker en ook als mens bent ik gewend om naar het pijnpunt toe te bewegen. Ik ben erop gericht het conflict bloot te leggen, het zichtbaar te maken, opdat ik het samen met anderen kan aanschouwen. Het doel is niet de strijd weg te nemen, het op te lossen. Observatie alleen is het doel. Aandachtige observatie. Ook het gesprek zou een podium voor conflict moeten zijn, kunnen zijn. Een plek waar je in gezamenlijkheid de onderlinge schurende en bijtende verschillen beziet, verduurt, beleeft.

Een aantal momenten uit het gesprek met de jongeren zijn me dierbaar. Een volwassen man te midden van een groep pubers, huilend, open en bloot. De kleine jongen die tergend langzaam naar de groep loopt. En natuurlijk de lange jongen, in z’n eentje voor zijn klasgenoten. Zijn armen in de lucht. Een kruis slaand, bravoure. Dan zijn armen langs zijn lijf. Vertwijfeling. Beelden die alleen gezien zijn door de deelnemers zelf. 3 Volwassenen, 20 jongeren. Allemaal zagen we het anders, zagen we iets anders. Maar allemaal hebben we het gezien, van binnenuit. Met eerder werk bracht ik kaders aan in de publieke ruimte van de stad, om haar en de mensen die zich in haar rond bewogen anders te kunnen bekijken. Nu met Building Conversation bieden we een kader aan, de tijd-ruimte waarin het gesprek zich afspeelt, waarbinnen de interactie tussen mensen plaatsvindt èn zichtbaar wordt. De gespreksvormen zijn als lege ruimtes waarin het niet gevoerde gesprek zou kunnen plaatsvinden. Doen en reflectie schuiven over elkaar heen. De deelnemer is zijn eigen toeschouwer geworden. De kunsten onze oefenruimte, de plek waar we onszelf oefenen ten opzichte van anderen.

¹ De waarden waterval is ontwikkeld door Humberto Schwab, een voormalige filosofieleraar die zo teleurgesteld was in het middelbaar onderwijs dat hij voorgoed stopte met lesgeven en nu in Spanje woont, waar hij de Socratic Design methode ontwikkelt en doorgeeft. 
Lotte van den Berg over Building Conversation op school